Raad van State, 22-12-2017 / 201701963/3/R1 en 201705745/2/A1


ECLIECLI:NL:RVS:2017:3557
Datum22-12-2017
InhoudsindicatieConclusie staatsraad advocaat-generaal over exceptieve toetsing Bestuursrechters moeten een algemeen verbindend voorschrift exceptief toetsen aan zowel materiŽle als formele algemene rechtsbeginselen. Zij moeten dat voorschrift vervolgens buiten toepassing laten of onverbindend verklaren als dat voorschrift in strijd is met een algemeen rechtsbeginsel. Dit staat in de conclusie van de staatsraad advocaat-generaal Widdershoven die hij vandaag (22 december 2017) heeft uitgebracht. De voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State had de staatsraad advocaat-generaal in juli 2017 gevraagd een conclusie te nemen in twee zaken over besluiten van de gemeente Purmerend over een bestaand tankstation dat ook LPG verkoopt. Volgens een omwonende zou een ministeriŽle regeling niet mogen worden toegepast vanwege strijd met een Europese richtlijn. Die regeling is een algemeen verbindend voorschrift waarin veiligheidsvoorschriften staan voor LPG-tankstations. Verzoek aan staatsraad advocaat-generaal De staatsraad advocaat-generaal is gevraagd in zijn conclusie in te gaan op de vraag hoe intensief de bestuursrechter een algemeen verbindend voorschrift moet toetsen en welke omstandigheden daarvoor bepalend zijn. Daarbij speelt ook de vraag of een voorschrift onverbindend kan worden verklaard wegens strijd met ongeschreven recht. En hem is gevraagd of daarbij nog andere omstandigheden van belang zijn, zoals strijd met een hogere, Europese regeling. Inhoud van de conclusie Intensieve toetsing nodig Volgens de staatsraad advocaat-generaal zijn er goede redenen om algemeen verbindende voorschriften indringender (exceptief) te toetsen en de zogenoemde 'willekeurstoetsing' die sinds het Landbouwvliegers-arrest in 1986 door rechters wordt toegepast los te laten. Bestuursrechters zouden het voorschrift daarbij moeten toetsen aan zowel materiŽle als formele algemene rechtsbeginselen, waaronder het formele zorgvuldigheidsbeginsel en het motiveringsbeginsel. Bestuursrechters moeten het voorschrift buiten toepassing laten of onverbindend verklaren als het in strijd is met een algemeen rechtsbeginsel. Terughoudende en intensievere toetsing Verder zal de bestuursrechter in zijn toetsing aan het beginsel van een niet-onevenredige belangenafweging terughoudend moeten zijn als een bestuursorgaan een ruime beslissingsruimte heeft of omdat het bij die beslissing politieke afwegingen moet maken. Wel kan de rechter de manier waarop aan de beslissingsruimte inhoud is gegeven toetsen aan het zorgvuldigheidsbeginsel en aan het beginsel van een deugdelijke motivering. Als het voorschrift meer ingrijpt in het leven van de burger en daarbij fundamentele rechten aan de orde zijn, is de toetsing van de bestuursrechter intensiever. Verdere verloop van de procedure Partijen die bij deze procedure zijn betrokken, krijgen de mogelijkheid om op deze conclusie te reageren. Hierna zal een grote kamer van de Afdeling bestuursrechtspraak uitspraak doen in deze twee zaken. Deze grote kamer bestaat uit vijf staatsraden, onder wie de president van het College van Beroep voor het bedrijfsleven, de waarnemend president van de Centrale Raad van Beroep en een raadsheer van de Hoge Raad, onder voorzitterschap van de voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak. De conclusie van de staatsraad advocaat-generaal geeft voorlichting aan de Afdeling bestuursrechtspraak, maar bindt haar niet.
Recht.nl artikelConclusie staatsraad advocaat-generaal over toetsing van algemeen verbindende voorschriften (27-12-2017)
Staatsraad Advocaat-Generaal Widdershoven heeft een conclusie uitgebracht over de intensiteit waarmee de bestuursrechter algemeen verbindende voorschriften dient te toetsen aan hoger recht en welke omstandigheden daarbij een rol spelen. Widdershoven komt tot de slotsom dat bestuursrechters een algemeen verbindend voorschrift exceptief moeten toetsen aan zowel materiŽle als formele algemene rechtsbeginselen. Zij moeten dat voorschrift vervolgens buiten toepassing laten of onverbindend verklaren als dat voorschrift in strijd is met een algemeen rechtsbeginsel.
> Conclusie staatsraad advocaat-generaal over exceptieve toetsing (Rechtspraak.nl)
> Conclusie over de toetsing van algemeen verbindende voorschriften beschikbaar (Jean-Paul Heinrich en Anna van Gijssel, Blogbestuursrecht.nl)
> Conclusie Staatsraad Advocaat-Generaal Widdershoven over exceptieve toetsing (Anna Tsheichvili, wieringa-advocaten.nl)
> Meer over dit onderwerp >>
Recht.nl artikelDe opmars van evenredigheid in het bestuursrecht (27-02-2018)
Jarenlang had het bestuursrecht een negatief imago. Het zou formalistisch, traag en niet op de inhoud gericht zijn, te veel vrijheid aan het bestuur laten en regelmatig tot moeilijk uitlegbare uitkomsten leiden. De afgelopen vijftien jaar is er hard gewerkt om dat imago te verbeteren. Opvallend is dat het evenredigheidsbeginsel daarbij steeds meer in beeld komt.
> De opmars van evenredigheid in het bestuursrecht (Tom Barkhuysen, NJB.nl)
Recht.nl artikel'Laat de bestuursrechter indringender toetsen aan algemene rechtsbeginselen' (14-03-2019)
De bestuursrechter is voorzichtig wanneer hij beoordeelt of een algemene regel voldoet aan algemene rechtsbeginselen. Die toetsing mag best indringender.
> Laat de bestuursrechter regelgeving indringender toetsen aan algemene rechtsbeginselen (Melanie van Zanten, Montaignecentre.com)
> ECLI:NL:HR:1986:AC9354 (Landbouwvliegers-arrest) (Arresten.eu)
TijdschriftartikelExceptieve toetsing van algemeen verbindende voorschriften in het omgevingsrecht door de bestuursrechter: de stand van zaken
H.J. de Vries
TvO 2017, 4, p. 151
In de ogen van redacteur De Vries springen er twee vragen uit bij de beroepszaak rond het door de raad van de gemeente Purmerend vastgestelde bestemmingsplan ĎReparatie Wheermolen-tankstation en groenstroken 2016í. Die twee vragen zijn: (1) hoe intensief moet de bestuursrechter een algemeen verbindend voorschrift toetsen en welke omstandigheden zijn daarvoor bepalend, en (2) maakt het hierbij uit of het gaat om een ministeriŽle regeling (de REVI) of om een regeling van een volksvertegenwoordigend orgaan (bijvoorbeeld een provinciale r.o.-verordening of een bestemmingsplan), gelet op het verschil in democratische legitimatie van deze regelingen. Auteur bespreekt in dit redactionele artikel de context van deze lopende beroepszaak en voert de lezer uiteindelijk tot deze essentie.
TijdschriftartikelRaad van State 22-12-2017
JOM 2017/1402
Conclusie staatsraad advocaat-generaal over exceptieve toetsing algemeen verbindend voorschrift.
TijdschriftartikelRaad van State 22-12-2017
JOM 2018/19
Bestemmingsplan en omgevingsvergunning t.b.v. tankstations met LPG-verkoop.
TijdschriftartikelToetsing van regelgeving aan rechtsbeginselen: een logische Ďnieuwe stap in de queeste naar balans in de Triasí
A. van Gijssel
JB Plus 2018, afl. 1
In deze bijdrage staat de conclusie van staatsraad Advocaat-Generaal Widdershoven van 22 december centraal. Die conclusie gaat over de exceptieve toetsing van algemeen verbindende voorschriften aan algemene rechtsbeginselen. 2 In het artikel lopen de auteurs na op welke manier de A-G is nagegaan wat de stand van het recht rondom de exceptieve toetsing is en hoe hij tot zijn eigen oordeel over de gewenste toekomstige ontwikkeling van deze figuur is gekomen. In het verlengde daarvan proberen de auteurs deze bevindingen te plaatsen in de bredere context van de zich wijzigende taakopvatting van de bestuursrechter en de waarneembare terugtred van de burgerlijke rechter3 waar het gaat om de toetsing van algemeen verbindende voorschriften en beleidsregels.
TijdschriftartikelExceptieve toetsing in een responsief bestuursrecht
R.G.J.M. Widdershoven
NTB 2018/30
Auteur heeft in zijn conclusie in de zaak Purmerend de Afdeling bestuursrechtspraak en de andere hoogste bestuursrechters geadviseerd om hun principiŽle terughoudendheid bij de rechterlijke toetsing van algemeen verbindende voorschriften aan nationale algemene rechtsbeginselen enigszins los te laten. Zij zouden dergelijke voorschriften niet alleen buiten toepassing moeten laten of onverbindend moeten verklaren als sprake is van willekeur volgens de formule van Landbouwvliegers, maar reeds bij de enkele strijd met een formeel of materieel algemeen rechtsbeginsel.
TijdschriftartikelDe reikwijdte van onverbindendverklaring
J.H.M.F. Teunissen
Gst. 2018/100
Op 22 december 2017 verscheen de door de Voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak aan Staatsraad advocaat-generaal Widdershoven gevraagde conclusie ex art. 8:12a Awb over de intensiteit waarmee de rechter algemeen verbindende voorschriften aan hoger recht en algemene rechtsbeginselen exceptief dient te toetsen en welke omstandigheden hierbij van belang zijn.
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:2474 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:622 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:890 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:1991:ZB4693 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2010:BM7312 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2010:BK4549 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:1999:ZB8492 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:732 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:1474 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:2927 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:2040 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:3788 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:1710 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2016:1049 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:1476 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2015:1296 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2008:BC4713 ★★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:891 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2011:BR1425 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2010:BM2314 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:3578 ★★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2015:357 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2012:BX8799 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:4117 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:809 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:3098 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2008:BD4847 ★★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2004:482 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:1295 ★★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2007:318 ★★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2005:10 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:2234 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:3680 ★★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3339 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2009:BI6466 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:731 ★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2012:664 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2011:BP1352 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:3120 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:1503 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1597 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:BZ3338 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2010:BL1697 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3156 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2012:BY4757 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2010:BO8342 ★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2009:350 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2008:BD2441 ★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2007:575 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2006:AX9458 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:1997:AA4945 ★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2016:874 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2010:BM9474 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2009:BG4806 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2009:BJ9330 ★★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2004:703 ★★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:2406 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1379 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1025 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2015:59 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:2732 ★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2008:447 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2005:AT5832 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:2768 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:2467 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:2382 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1043 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:37 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2012:BX4660 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2011:BU3749 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2010:BO3581 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2010:BO6910 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:HR:2009:BK0146 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2007:AZ6851 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2007:BA1463 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2002:AE9010 ★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2002:705 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3345 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:2552 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:2457 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:1465 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:833 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1660 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:20 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2014:53 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2012:BV8064 ★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2010:662 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2008:BC7634 ★★
Gerelateerd ECLI:EU:C:2006:521 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2004:AQ9954 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:1999:AA4556 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:1996:ZF2153 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3324
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3233
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:1547
Gerelateerd ECLI:NL:RBNHO:2017:4745
Gerelateerd ECLI:NL:RBNHO:2017:4744
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:2263
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:607
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:3178
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:3130
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2016:62
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1744
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1577
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1419
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:66
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2015:344
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:2938
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:717
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:1278
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2013:204
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2012:BX6776
Gerelateerd ECLI:EU:C:2012:64
Gerelateerd ECLI:EU:C:2011:585
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2010:BM9710
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2008:BD6751
Gerelateerd ECLI:EU:C:2007:213
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2006:AZ2275
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2006:AW7331
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3369
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:3278
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2017:2942
Gerelateerd ECLI:NL:RBMNE:2017:639
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2017:900
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2017:249
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2017:200
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2016:1741
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2016:292
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2015:1618
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:4470
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2014:2748
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:BZ7770
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2013:1562
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2011:BP2851
Gerelateerd ECLI:NL:OGHACMB:2011:BP2929
Gerelateerd ECLI:EU:C:2010:609
Gerelateerd ECLI:EU:C:2010:321
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2008:BE8862
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2007:BB5211
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2006:AY5460
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2005:AT8752
Gerelateerd ECLI:EU:C:2005:684
Gerelateerd ECLI:NL:CBB:2003:AN8167
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2000:AA5161
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2018:3067 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:CRVB:2018:3474 ★★
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2018:3298
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2018:1847
Gerelateerd ECLI:NL:PHR:2018:834
Gerelateerd ECLI:NL:RVS:2019:260
Gerelateerd ECLI:NL:RBAMS:2019:1340
Gerelateerd ECLI:NL:RBZWB:2018:5947
Gerelateerd ECLI:NL:RBZWB:2018:2858
Gerelateerd ECLI:NL:RBNHO:2018:4336
Gerelateerd ECLI:NL:RBAMS:2018:294
Gerelateerd ECLI:NL:GHARL:2018:10971